Ανοικτή πρόσβαση

Ορισμοί Ανοικτής Πρόσβασης

Πολιτικές Ανοικτής Πρόσβασης

Τρόποι εφαρμογής της Ανοικτής Πρόσβασης

Αποθετήρια Ανοικτής Πρόσβασης

Εκπαιδευτικό και άλλο υλικό για την Ανοικτή Πρόσβαση

Χρήσιμες Πηγές

 

Ανοικτή Πρόσβαση

Ανοικτή Πρόσβαση είναι η ελεύθερη, άμεση, διαρκής και απαλλαγμένη από τέλη και τους περισσότερους περιορισμούς πνευματικών δικαιωμάτων διαδικτυακή πρόσβαση σε ψηφιακό ακαδημαϊκό και επιστημονικό περιεχόμενο. Οι αναγνώστες μπορούν να χρησιμοποιούν ελεύθερα το διαθέσιμο υλικό για ερευνητικούς, εκπαιδευτικούς και άλλους σκοπούς. Η Ανοικτή Πρόσβαση βελτιώνει την ποιότητα της έρευνας, επιταχύνει την επιστημονική πρόοδο και ενισχύει την καινοτομία.

Η αλλαγή στον τρόπο διεξαγωγής της έρευνας, ως αποτέλεσμα των εξελίξεων στους τομείς της Ανοικτής Πρόσβασης και του Ανοικτού Λογισμικού, οδήγησε με τη σειρά της στην ανάδειξη ενός νέου όρου, αυτού της Ανοικτής Επιστήμης.

Ανοικτή Επιστήμη

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ορίζει την Ανοικτή Επιστήμη ως τη συνεχή εξέλιξη του τρόπου διεξαγωγής της έρευνας και οργάνωσης της επιστήμης. Η Ανοικτή Επιστήμη επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται η έρευνα, συνεργάζονται οι ερευνητές, διαμοιράζεται η γνώση και οργανώνεται η επιστήμη. Με άλλα λόγια επηρεάζει ολόκληρο τον κύκλο της έρευνας, από τη σύλληψη της ερευνητικής ιδέας μέχρι το στάδιο της δημοσίευσης των ερευνητικών αποτελεσμάτων και τον τρόπο με τον οποίο ο κύκλος αυτός οργανώνεται.

Η Ανοικτή Πρόσβαση στις δημοσιεύσεις και πιο πρόσφατα η Ανοικτή Πρόσβαση στα επιστημονικά δεδομένα αποτελούν τις πτυχές εκείνες της Ανοικτής Επιστήμης που είναι περισσότερο γνωστές. Εξίσου σημαντικές πτυχές της Ανοικτής Επιστήμης είναι επίσης

  • οι ανοικτοί μηχανισμοί χρηματοδότησης (πλατφόρμες crowdsourcing κα),
  • η επιστήμη των πολιτών, οι η-υποδομές (αποθετήρια, ψηφιακές βιβλιοθήκες κτλ),
  • οι μηχανισμοί ανοικτής αξιολόγησης (open peer review) όπου τόσο η ταυτότητα του αξιολογητή όσο και του συγγραφέα είναι γνωστές, καθώς και η ανάπτυξη και χρήση νέων δεικτών απήχησης (altmetrics).

Ανοικτά ερευνητικά δεδομένα

Ως ερευνητικά δεδομένα χαρακτηρίζονται τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται ως βασικές πηγές στην ερευνητική διαδικασία, όπως πχ. αριθμητικά δεδομένα, αρχεία κειμένων, εικόνων και ήχων,κτλ.  Η Ανοικτή Πρόσβαση στα ερευνητικά δεδομένα συμβάλει

  • στη μακροχρόνια διατήρησή τους,
  • στον έλεγχο της ακρίβειάς τους,
  • στη διαθεσιμότητά τους για επανάχρηση από διαφορετικές ερευνητικές ομάδες, ακόμα και από επιχειρήσεις ή το ευρύ κοινό,
  • στην εντατικοποίηση της έρευνας, αλλά και
  • στον περιορισμό της αντιγραφής εργασιών χωρίς αναφορά στις πηγές.

Σε διεθνές επίπεδο η εργασία για τη δημιουργία βάσεων επιστημονικών δεδομένων εξοικονομεί οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους και επιφέρει αποτελέσματα υψηλών προδιαγραφών και προστιθέμενης αξίας.

Η συζήτηση για την Ανοικτή Πρόσβαση στα ερευνητικά δεδομένα δεν είναι νέα, καθώς ήδη από το 2004 η Διακήρυξη του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) ανακοίνωνε τη στήριξή της στην Ανοικτή Πρόσβαση στα ερευνητικά δεδομένα, ενώ το 2007 ο ΟΟΣΑ δημοσίευσε τις "Αρχές και Οδηγίες για την πρόσβαση σε ερευνητικά δεδομένα με δημόσια χρηματοδότηση". Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) σημαντικό βήμα συνιστά η Σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (2012) για την "Πρόσβαση στην επιστημονική πληροφορία και τη διαφύλαξή της". Στο πλαίσιο ειδικότερα του Ορίζοντα 2020 υιοθετήθηκε πιλοτική δράση για Ανοικτή Πρόσβαση στα επιστημονικά δεδομένα στα οποία βασίζονται δημοσιεύσεις σε συγκεκριμένες θεματικές περιοχές. Από το 2017 και εξής προβλέπεται πλέον η υποχρέωση παροχής Ανοικτής Πρόσβασης στα ερευνητικά δεδομένα για όλες τις θεματικές περιοχές (με την πρόβλεψη ρήτρας εξαίρεσης).